Biện pháp giúp trẻ mẫu giáo 5–6 tuổi định hướng vị trí trong không gian

PHẦN I: MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trẻ em của ngày hôm nay rồi sẽ trở thành chủ nhân của thế giới trong tương lai. Liệu những chủ nhân đó rồi sẽ làm gì cho thế giới ngày mai? Điều đó phụ thuộc vào mỗi bản thân của mỗi chúng ta đã ươm trồng, chăm sóc những mầm non đó ra sao đó cũng là lý do tại sao các cường quốc đứng hàng đầu trên thế giới vẫn phải đầu tư cho giáo dục đến như vậy. Năm 2022 là năm mở ra một thời đại mới, với sự phát triển của khoa học của công nghệ thông tin. Vậy những con người đang sống phải được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng, năng lực và sự tự tin để thích ứng với một xã hội phát triển nhanh đến chóng mặt như hiện nay. Tất cả phụ thuộc vào giáo dục, giáo dục là hình thức tốt nhất để truyền thụ cho con người những vốn kiến thức cũng như kỹ năng sống trong một xã hội mà ở đấy con đường ngắn nhất đưa trẻ đến công nghệ thông tin là toán học. Mà đặc biệt là sự tri giác không gian xuất hiện rất sớm ở trẻ nhỏ. Trẻ từ một tháng tuổi biết dùng mắt nhìn vật ở xa trẻ từ 1-1,5 m. Khi trẻ được hai tháng tuổi, trẻ biết nhìn theo các vật chuyển động. Vì vậy sự chuyển dịch của vật là ngồn gốc phát triển những cảm nhận về không gian ở trẻ. Sự lớn lên của trẻ diễn ra đồng thời với sự chuyển động của các bộ phận cơ thể như: Đầu thân .của trẻ, điều đó dẫn tới sự thay đổi vị trí của đứa trẻ trong không gian. Như vậy sự dịch của trẻ và của vật cùng dẫn tới sự phát triển cơ chế cảm nhận không gian của trẻ. Giáo viên mầm non chúng tôi có một vinh dự đặc biệt là những người đầu tiên đặt nền móng cho sự phát triển của một con người một thế hệ. Đó cũng chính là trách nhiệm mà chúng tôi phải suy nghĩ, trăn trở để làm sao dạy và chăm sóc trẻ tốt hơn, đạt hiệu quả hơn. Ở trường mầm non dạy trẻ định hướng không gian một nội dung thuộc lĩnh vực giáo dục nhận thức cho trẻ mầm non, có vị trí đặc biệt quan trọng trong việc giáo dục nhân cách toàn diện cho trẻ nói chung và giáo dục trí tuệ cho trẻ nói riêng. Việc hình thành ở trẻ những kiến thức về khả năng định hướng không gian, thời gian và mối quan hệ giữa sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên trong quá trình dạy học ở trường mầm non. Xác định vị trí trong không gian là một đề tài rất rộng và khó hiểu, đòi hỏi sự chính xác, khoa học, tiết học khô cứng, khó sáng tạo đôi khi còn gò bó, việc tạo điều kiện để trẻ trải nghiệm chưa linh hoạt, trẻ chưa mạnh dạn hoạt động trải nghiệm do vậy chưa phát huy được tính tích cực của trẻ một cách cao nhất, dẫn đến chất lượng trên trẻ còn hạn chế. Trăn trở với mục tiêu giáo dục đưa ra và giúp trẻ tiếp thu tốt hơn về định hướng không gian nên tôi quyết định chọn đề tài “Biện pháp giúp trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi định hướng vị trí trong không gian”. 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng tổ chức hoạt đông dạy trẻ định hướng vị trí trong không gian cho trẻ mẫu giáo lớn trong trường mầm non. Trên cơ sở đó đưa ra một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng tổ chức hoạt đông day trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi định hướng vị trí trong không gian đạt kết quả cao. 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng tổ chức dạy trẻ định hướng vị trí trong không gian cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong trường mầm non. 3.2. Phạm vi nghiên cứu: Tại lớp 5 - 6 tuổi A1 trường mầm non 4. Nhiệm vụ nghiên cứu Để hoàn thành sáng kiến kinh nghiệm này tôi đề ra 3 nhiệm vụ cơ bản sau: - Xây dựng cơ sở lý luận về việc tổ chức hoạt động day trẻ định hướng vị trí trong không gian ở trường mầm non. - Điều tra thực trạng tổ chức hoạt động day trẻ định hướng vị trí trong không gian ở trường mầm non. - Phân tích thực trạng để đưa ra ý kiến, đề xuất nhằm góp phần nâng cao chất lượng tổ chức hoạt động định hướng vị trí trong không gian cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi. 5. Phương pháp nghiên cứu Để làm sáng kiến này tôi sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau: Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết. Phương pháp phân tích, tổng hợp lý thuyết thông qua các tài liệu sách báo, tạp chí liên quan đến tổ chức hoạt đông day trẻ đinh hướng trong không gian. Phương pháp thăm quan dự giờ. Phương pháp quan sát ghi chép. Phương pháp thực hành trải nghiệm. Phương pháp trực quan. Phương pháp khảo sát trên trẻ. Phương pháp thông kê trẻ. PHẦN II. NỘI DUNG 1.Cơ sở lý luận và thực tiễn Khái niệm định hướng không gian bao gồm cả đánh giá khoảng cách, xác định được kích thước, hình dạng và vị trí tương đối của chúng so với vật thể chuẩn. Sự định hướng trong không gian được hiểu theo nghĩa hẹp là sự xác định: Vị trí của chủ thể so với khách thể xung quanh nó. Vị trí của các vật xung quanh so với chủ thể định hướng. Vị trí của các vật một cách tương đối so với nhau. Sự phát triển quá trình định hướng không gian của trẻ còn được thể hiện qua việc đứa trẻ bắt đầu nhận thức được các mối quan hệ không gian giữa các vật. Ban đầu, trẻ nhỏ thường tri giác các vật xung quanh như từng vật riêng biệt mà không nhận biết được các mối quan hệ không gian tồn tại qua lại giữa chúng. Tuy nhiên trẻ cũng gặp khó khăn khi xác định mối quan hệ không gian giữa các vật ở khoảng cách quá xa hay rất gần với vật chuẩn. Càng nhỏ tuổi, càng dựa trên tiếp xúc gần gũi giữa các vật để đánh giá mối quan hệ không gian giữa chúng, càng lớn, trẻ càng hay xác định các mối quan hệ này bằng mắt, ở giai đoạn này lời nói đóng vai trò to lớn trong việc xác định mối quan hệ không gian giữa các vật. Như vậy, cuối lứa tuổi mẫu giáo phần lớn trẻ định hướng được trong không gian mà không phụ thuộc vào vị trí của bản thân trẻ, trẻ đã biết thay đổi điểm chuẩn trong quá trình định hướng. Sự phát triển của quá trình định hướng trong không gian của trẻ mẫu giáo được thể hiện từ việc trẻ biết sử dụng hệ tọa độ tự do với chuẩn là vật bất kỳ để định hướng trong không gian. Sự định hướng này có thể dễ dàng hình thành ở trẻ dưới tác động của việc dạy học 2.Thực trạng của vấn đề cần giải quyết Trường mầm non Minh Đức nơi tôi công tác là một trường tiên tiến của huyện, trong nhiều năm qua nhà trường luôn được các cấp các ngành quan tâm đầu tư về cơ sở vật chất, kết hợp với công tác xã hội hóa giáo dục cùng với sự năng động nhiệt tình của đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên lên trường đã được cấp phát và mua sắm tương đối nhiều đồ dùng phục vụ cho trẻ trong việc phổ cập giáo dục mầm non. Bản thân tôi luôn có ý thức tự học tập và tham gia đầy đủ các lớp tập huấn do trường, do cụm sinh hoạt chuyên môm và do phòng tổ chức. Trẻ nhanh nhẹn thông minh và được bố mẹ quan tâm. Tuy nhiên bên cạnh đó thì việc dạy trẻ định hướng trong không gian còn mờ nhạt do ý thức của giáo viên truyền thụ kiến thức tới trẻ hời hợt, chưa sâu, chưa chuẩn, đôi khi còn lệch lạc. Tài liệu hướng dẫn, đồ dùng trực quan cho cô và trẻ dạy trẻ xác định trong không gian còn ít. * Thuận lợi : - Với 9 năm công tác bản thân tôi luôn cố gắng phấn đấu hết mình vì sự nghiệp trồng người, nắm chắc phương pháp chuyên môn. - Bản thân luôn năng động, tích cực học tập nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ nên có rất nhiều thuận lợi trong công tác giảng dạy và thường xuyên được tham gia dự giờ các tiết dạy mẫu do trường, do cụm sinh hoạt chuyên môn cũng như do phòng tổ chức nhiều năm liên tục tôi luôn đạt được danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp trường và cấp huyện. Đó cũng là cơ hội giúp tôi rèn luyện bản thân và nâng cao hơn trình độ chuyên môn nghiệp vụ của mình trong công tác giảng dạy. - Luôn được sự quan tâm của các đồng chí trong ban giám hiệu nhà trường thường xuyên thăm lớp dự giờ và đóng góp về chuyên môn nghiệp vụ. - Được sự quan tâm của Phòng giáo dục cũng như các cấp các nghành và ban giám hiệu đã tạo điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị. * Khó khăn: - Trong khi dạy trẻ 5 tuổi xác định vị trí trong không gian, tôi gặp rất nhiều khó khăn. Nguyên nhân là do tiết học khô khan, khó hiểu còn dập khuôn máy móc bài bản của trình tự tiết học. - Trẻ còn nhỏ thường tri giác các vật xung quanh như từng vật riêng biệt mà không nhận ra dược mối quan hệ không gian tồn tại qua lại giữa các vật nên rất khó khăn khi xác định mối quan không gian giữa các vật. Nguyên nhân là do trẻ khi chuẩn không phải là bản thân trẻ mà là vật bất kỳ, nên trẻ thường nhầm lẫn khi xác định các hướng từ vật khác. - Một số phụ huynh vẫn còn chưa thật sự quan tâm đến trẻ vẫn phó mặc cho cô giáo. - Trường có nhiều điểm lẻ cách xa nhau nên việc học tập, trao đổi kinh nghiệm và hợp tác làm đồ dùng đồ chơi phục vụ cho hoạt động còn khó khăn. - Khi làm đồ dùng đồ chơi giáo viên phải tính toán đến kinh phí, nguyên liệu khó tìm, số lượng đồ dùng để phục vụ cho 1 tiết học nhiều. Số lượng đồ dùng đồ chơi phục vụ cho môn học còn ít, đơn sơ mà giá thành lại cao. - Để nâng cao chất lượng cho trẻ tôi đã mạnh dạn tìm tòi nghiên cứu và đưa ra một số biện pháp thực hiện sau: 3. Các giải pháp thực hiện Để trẻ hứng thú trong giờ học tích cực hoạt động trải nghiệm một cách tự nhiên, thoải mái, tích cực, chủ động và có hiệu quả cao, tôi đã sử dụng một số biện pháp sau: 3.1. Biện pháp 1: Tạo môi trường sinh động để trẻ hoạt động. Để khắc sâu kiến thức cho trẻ về nhận biết, xác định vị trí trong không gian, đồng thời hình thành các kỹ năng, hành vi giúp trẻ thực hành tốt nội dung giáo dục cô cần phải tạo môi trường trong và ngoài lớp học phong phú, sáng tạo, thay đổi phù hợp với từng chủ đề để trẻ tìm tòi, khám phá và trải nghiệm.. + Môi trường trong lớp: Lớp học là môi trường trẻ được tiếp xúc, sống và trải nghiệm nhiều nhất trong thời gian trẻ đến trường. Để có một môi trường lớp học thu hút được trẻ, giáo viên phải thường xuyên vệ sinh phòng học sạch sẽ, thoáng mát, đảm bảo đủ ánh sáng cho trẻ hoạt động. Trang trí, sắp xếp đồ dùng đồ chơi các góc gọn gàng, ngăn nắp, khoa học để thu hút trẻ. Khi hoạt động với các đồ dùng, đồ chơi trong lớp, trẻ không chỉ kích thích trẻ tìm tòi, khám phá để phát triển các giác quan, phát triển nhận thức cho trẻ mà cô có thể tận dụng cách sắp xếp đó để tích hợp dạy trẻ xác định vị trí trong không gian, xác định được các vị trí trên dưới, phải trái, trước sau của trẻ. Ví dụ1: Đối với chủ đề “Thế giới thực vật” tôi treo các loại hoa, lá, quả, trăng sao . Ở phía trên, xung quanh lớp là tranh ảnh sinh động về cây hoa và cây xanh. Sau đó hỏi trẻ phía trên của con có gì? Phía phải, phía trái có gì?...Chính vì cách trang trí đó trẻ rất hứng thú để tìm hiểu và khám phá, do đó trẻ cũng nhẹ nhàng mà lại khắc sâu được kiến thức cô cần truyền thụ. Hình ảnh minh họa về cách trang trí phía trên mặt trần lớp học Hình ảnh minh họa về cách trang trí sàn l Một số hình ảnh trang trí xung quanh lớp học Với các chủ đề sau tôi trang trí tương tự như vậy bằng cách thay các hình ảnh phù hợp với chủ đề. Ví dụ 2: Ở chủ đề “Bản thân” tôi yêu cầu trẻ vẽ, cắt, xé dán cốc ở bên trái, quả ở bên phải, mũ ở phía trên, giày ở phía dưới của bạn. Ví dụ 3: Đối với chủ đề “Thế giới động vật” tôi treo các chú ong, chú bướm ở phía trên, xung quanh lớp là các con vật ngộ nghĩnh và cỏ cây hoa lá. Sau đó hỏi trẻ phía trên của con có gì? Phía phải, phía trái có gì?...Chính vì cách trang trí đó trẻ rất hứng thú để tìm hiểu và khám phá, do đó trẻ cũng nhẹ nhàng mà lại khắc sâu được kiến thức cô cần truyền thụ. Ví dụ 4: Với chủ đề “Giao thông” Tôi trang trí phía trên mặt trần nhà là nền trời với những đám mây ông mặt trời sau đó tôi gắn những phương tiện giao thông đường hành không như: Máy bay, kinh khí cầu vũ trụ . Sau đó hỏi trẻ phía trên của con có gì? Phía phải, phía trái có gì?...Chính vì cách trang trí đó trẻ rất hứng thú để tìm hiểu và khám phá, do đó trẻ cũng nhẹ nhàng mà lại khắc sâu được kiến thức cô cần truyền thụ. Với các chủ đề khác cũng vậy tôi linh hoạt sử dung đồ dùng và tranh trí trong lớp sao cho đẹp mắt khoa học, sáng tạo giúp trẻ hứng thú. + Môi trường ngoài lớp học: Một môi trường thân thiện không chỉ có trong lớp mà môi trường bên ngoài cũng rất quan trọng. Khi tham gia hoạt động bên ngoài, trẻ đựơc ngắm, được vui chơi, được trải nghiệm với thực tế để phát huy tính tích cực sáng tạo của trẻ. Cô có thể tận dụng những điều kiện bên ngoài đó, nhẹ nhàng tích hợp được những nội dung giáo dục phù hợp. Ví dụ 1: Khi cho trẻ đi dao chơi thăm quan vườn rau, vườn cây ăn quả cô cho trẻ xác định phía trên – phía dưới, phía trước – phía sau. Cô hỏi trẻ dàn bầu ở phía nào của các con? Cây xoài ở phía nào của các con? Những luống rau muống ở phía nào của cá con?.....vì sao các con biết. Ví dụ 2: Khi dạo chơi ở hàng lang hay sân trường, cô cho trẻ xác định vị trí phía trước- sau, phía phía phải - phía trái, phía trên - phía dưới của trẻ. Hỏi trẻ phía trên con có gì? Phía dưới con có gì?....trẻ trả lời về những gì trẻ nhìn thấy các hình ảnh mà cô đã trang trí. Có lá cờ hay có các con vật ,nhìn thấy trên bầu trời các con thấy gì? Có mây, các chú chim đang bay ạ! Các chú Chim đang bay ở phía nào của các con? Vì sao con biết?.... 3.2. Biện pháp 2: Linh hoạt trong tổ chức hoạt động. Để thực hiện chương trình giáo dục mầm non đạt hiệu quả cao thì thay đổi và linh hoạt trong tổ chức các hoạt động cho trẻ đóng vai trò quan trọng. Một tiết học mà chỉ tiến hành theo đầy đủ các bước như trong hướng dẫn thì không thể mang lại hiệu quả cao. Hơn thế nữa, xác định vị trí trong không gian là một nội dung rất trìu tượng đối với trẻ. Để trẻ có thể nắm bắt được kiến thức theo yêu cầu cô đặt ra một cách tích cực, hứng thú và ghi nhớ được lâu thì cô càng phải linh hoạt trong tổ chức hoạt động. Nắm bắt được đặc điểm đó, tôi đã chú trọng đến một số nội dung trong tổ chức các hoạt động dạy trẻ xác định hướng trong không gian như sau: + Gây hứng thú, ôn luyện. Gây hứng thú vào tiết học đóng vai trò quan trọng để thu hút trẻ tích cực tham gia vào các hoạt động tiếp theo ngoài ra còn nhằm mục đích để ôn luyện kiến thức đã học. Bên cạnh thủ thuật đơn giản mà hiệu quả như: Sử dụng những câu hỏi gợi sự chú ý của trẻ: xúm xít xúm xít, lắng nghe, lắng nghe, cô đâu, cô đâu hay sử dụng đồ chơi, câu đố, bài hát để thu hút trẻ, tôi còn tích cực sử dụng các trò chơi để gây sự chú ý của trẻ, đồng thời cũng để ôn luyện giúp trẻ nhớ lại kiến thức đã được học ở bài trước. Ví dụ 1: Trong chủ đề “Trường mầm non” tiết phân biệt phía trước phía sau, phía trên phía dưới. Trong phần gây hứng thú, ôn xác định phía trước phía sau, phía trên -phía dưới, của bản thân, tôi cho trẻ chơi trò chơi “chị ong tinh nghịch” Cô hát một đoan bài: “Chị ong nâu và em bé” (Lúc đó cô sẽ linh động điều khiển chị ong ở các vị trí khác nhau của trẻ phía trên –dưới, phía trước –phía sau) sau đó dừng lại và hỏi trẻ Chị Ong đang ở phía nào của các con? Vì sao con biết điều đó? Ví dụ 2: Trong chủ đề “Bản thân”, tiết dạy trẻ “xác định vị trí đồ vật theo hướng cơ bản của trẻ”. Trong phần gây hứng thú tôi cho trẻ chơi trò chơi “Bàn tay đẹp” Cô nói: “Dấu tay” (trẻ vòng ta ra sau lưng) Hỏi trẻ: Con có nhìn thấy tay đẹp của mình không? Vì sao? (Vì tay con ở phía sau) Cô nói: Tay đẹp đâu? (Trẻ đưa tay ra phía trước và nói: Tay đẹp của con đây). Tay ở phía nào của các con? Vì sao con biết? (Vì con nhìn thấy) Con đưa tay lên làm bông hoa đẹp ở trên cao nào? Trẻ đưa tay lên trên đầu Để thấy bông hoa đẹp con phải làm gì? (Nhìn lên phía trên),Vì sao phải nhìn lên? (Vì hoa ở phía trên). Muốn có hoa đẹp các con phải làm gì? (phải gieo hạt). Các con hãy dùng bàn tay đẹp để gieo hạt nào. Khi gieo hạt thì các con gieo ở phía nào? (ở phía dưới). + Khi cho trẻ xác định phải -phía trái, bản thân. Tôi cho trẻ chơi trò chơi “Tìm chỗ”. Cách chơi: Cho trẻ vừa đi vừa hát khi nghe cô nói “tìm chỗ, tìm chỗ” Thì trẻ hỏi “chỗ nào, chỗ nào”. Rồi trẻ chạy nhanh tìm đúng chỗ đứng sao cho vị trí của trẻ phù hợp với hiệu lệnh của cô. + Sử dụng trò chơi vào trọng tâm tiết học Như chúng ta đã biết, hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo là hoạt động vui chơi. Trẻ học bằng chơi chơi mà học; chơi là một cách để trẻ học là con đường giúp trẻ lớn lên và phát triển sau này của trẻ. Vì vậy tôi luôn tìm tòi các tài liệu hướng dẫn các trò chơi hoặc sáng tạo ra các trò chơi mới sinh động hấp dẫn mà vẫn đảm bảo mục đích của tiết học, cung cấp được kiến thức cần thiết cho trẻ. Để trẻ hứng thú, tích cực và thoải mái khi tham gia vào các trò chơi, tôi chú ý lựa chọn và tổ chức các trò chơi xen kẽ giữa trò chơi động và trò chơi tĩnh. Ví dụ: Trong tiết học “Dạy trẻ xác định vị trí trên dưới trước sau của đồ vật so với trẻ khác ” tôi sử dụng các trò chơi trong phần trọng tâm như sau: Trò chơi 1: Sắp xếp đồ dùng cho bạn búp bê Cách chơi: Trẻ tạo thành các nhóm ngồi xung quanh búp bê và mời 1 bạn lên chơi, sắp xếp đồ chơi, các đồ dùng cá nhân, đồ dùng học tập, đồ dùng để ăn ở các phía xung quanh bạn búp bê và bạn Thảo. Trong quá trình chơi cô đi đến từng nhóm và đặt các câu hỏi con sắp xếp các nhóm đồ dùng như thế nào? đồ dùng đó ở phía nào của bạn búp bê và owre phía nào của bạn Thảo ? Vì sao con biết? Trò chơi 2: “Mõ làng, mõ xóm”. Cách chơi: Chọn một trẻ làm người đi giao mõ vừa gõ mõ vừa đọc: Chơi lần 1 Chơi lần 2 Chiềng làng chiềng chạ. Mõ làng là tôi Thượng hạ tây đông Mọi người xác định Nếu là đàn ông Các phía quanh tôi Đứng ra phía trước Đàn ông phía trái. Nếu là đàn bà Đàn bà phía phải Đứng ra phía sau Nhanh chân lên nào” Của mõ là tôi Sau khi trẻ đã đứng vào vị trí cô đặt câu hỏi để trẻ trả lời xem trẻ đang ở vị trí nào của người giao mõ. Trò chơi 3: “Rung chuông vàng” Cách chơi: Trẻ tạo thành 3 nhóm, mỗi nhóm cử 01 bạn tổ trưởng đại diện cầm xắc xô. Cô lần lượt cho trẻ xem các Slide về những hình ảnh cậu bé với những hình ảnh ở các phía của cậu bé (bướm bay, vườn hoa, cây xanh, ngôi nhà...). Mỗi hình ảnh hiện ra, cô cho trẻ quan sát và đặt câu hỏi, cho trẻ thảo luận 10 giây và giành quyền trả lời. Đội nào trả lời đúng sẽ nhận được phần quà. Kết thúc trò chơi đội nào có nhiều phần quà thì đội đó dành chiến thắng. Sử dụng trò chơi để củng cố tiết học. Củng cố lại kiến thức đã học tôi đã sử dụng trò chơi để kích thức khả năng tư duy định hướng trong không gian cho trẻ: Ví dụ : Nhận biết phân biệt phía phải- phía trái, phía trước- phía sau. Tôi cho trẻ chơi trò chơi “Đường đến vinh quang”